Kunasa saririkiwa


(I)






































Félix Layme Pairumani







1996ni marana









MAYÏRI SARTA

1

Wiyacha


Awtuta saraqasa, Titi Qaqa qutatuqi uñtatjamawa, mä ratu muspaskayätha. Ch’iqäxajanxa siqiki walja qullunakawa ina qhillaki lupina, suma uñjirpatakixa, aqaskasamachäna. Uka pampanakarusa, Wiyacha markarusa mä cemento phawrikata uqi q’añu laq’a türmikiwa k’achata qinayjama jithiskäna, ukata juk’ata juk’ata k’achata k’achata uraqiru, alinakaru, phawxattañataki. Kupïxajanxa walja jach’a khunu qullunakawa pachana chhitharatjama wali jaya pamparu siqxatanitaki uñäsirakïna. Ukana Pata Markaxa, mä wali jiwaki khunu qullu jak’ana jach’a qhana larama laqampuna munart’atjama, jiq’i sullphintatatjama jayata uñstasinkarakïna. Ukata qhiphata Jillimani jach’a qulluxa chiqpacha Achachiljamawa qunusinkäna. Pata pampanxa nakhantirjamawa, uka uru lupi qhanaxa, wali lliphipiskäna. Ukata nänkirixa maya akatjamata thuqhtayitu:


—¡Chhuy! ¿Kunatsa ukhama muspaskta?

—Aka markana taqi kuna uñatataxa wali muspayitu—. Sasawa nänkiriru jistha. Jupampiwa kawksa, jani kuna lurañanïki ukjanakaxa, sarapxirïtha.


Nayaxa mä uruxa aymara arxata yatichiriwa, nänkirisa irpt’ata, Wiyacha marka purtha. Uka markanxa, chiqpachasa uka tantachawixa, universidadana yatiqirinakawa wakicht’ayapxatayna. Ukatsa mä jilatawa aymara arxata amuyt’ayiritaki aliqata jawillt’apxitu. Ukata uka kursuru mantañampiskayäthwa. Ukhamaruwa aski nayra yatichirijampi jikthaptasa, wasitata uñt’asxasa, suma aruntt’asipxtha.


—¡Tata yatichiri! Jumaxa nayraxa nayana yatiqirijayätawa ¿Amtasisktati?— sasawa wali q’aya nayaru katuntitu, nayaxa ratukiwa amtastha.


—¡Jisa yatichiri! ¿Jumaxa Churki sata yatichirïtaxaya?

—Jisa, nayaxa, nayraxa, markamana irnaqirïyäthxa— situwa, ukhamawa wali kusisita purapata qhumantt’asipxtha. Ukhamaraki nänkirirusa uñt’ayaraktha. Markajana jupaxa aski nayraxa yatichirijänwa. Kimsïri jisk’a wawanaka yatichaña kursuna jupaxa yatichapxitäna. Parlt’awayasaxa, ukatxa aymara arxata taqiru arxayt’iriwa mantawayxtha, nayra yatichirijaxa, jichhaxa chuymankamasa Universidadana, uka aruta yatxataskarakitaynawa.


Uka uruxa, Wiyachanxa wali kusa qamaniwayapxtha. Nayaxa wali uka yatiqiri jilanakaru parlt'aniwaytha. Nayana yatitajxa jupanakaxa janiwa yatipxkataynati. Nayaxa janirakiwa jupanakana yatitapxa yatkarakitäthti, ukhamawa purapata amuyt'asipxtha. Sapa maynisa wali kusisitawa nayaru uñkatt'apxitu, kuna wali ch'amani jaqïkiristhsa ukhama. Nayranakapanxa wali kusisiña, munasiñawa qhanaskäna, ukata amuytha: markasaxa wali ch'amanïskiwa, qamatataña ch'amapaxa waliwa utjaski, ukarakiya waynanakasa tawaqunakasa awkinakamppachasa yatiqañaru taqi chuyma amtasipxkchixa. ¿Akaxa janiti markasana qawqha ch'amanïskatapsa amuyt'aykistaspa? Ukhama nayapachpa chuymajana jiskht’asirïtha.


Taqichaqana, niya taqpacha lup’irinakawa, sapxiri:"Aymara aruxa chhaqhxaniwa". Yaqhipaxa sapxarakiriwa: "Aymara qhichhwa aruxa chhaqhxañapawa, uka arunakawa Jach’a Markasaruxa qhipht’ayxapxistu", sapxiriwa. Chuymani jaqinaka, ukhamaraki waynanaka, tawaqunakaxa taykapana arupa wali yatxataña munatapaxa, nayaru wali lup’iyitäna. "Aymara aruxa chhaqhxaniwa sapxarakisä, y ukata janjamakisa ukhamäkitixa" sasa wali nayaxa muspirïtha."¿Uka aymara sartawiru kunjamatsa juk’ampi yanapt’askakiristha?", sasawa wali amuyt’askakirïthwa. Ukjakamaxa nayaxa mä periódico, uka aruna, apsuskayätha. Akjakama aymarlayku luratajata wali kusisirïtha. Aymara parlïpana, jawq’jasa kastilla aru yatichirisa jichhaxa aymara arxata yatxataskatayna!…


Yatichaña tukuyaniwayxasa wali lup'isisawa jutawayxtha. Nankirixa ukxa janiwa wali amuykitütuti. Kunatsa llakitäkiristha ukhama jupaxa amuyitütu. Ukhama jupaxa nayaru amuyaskitütu. Amukiwa lart’astha, ukjaxa p’iqijanxa aymara arumpina sarnaqawijampina panka qillqañawa thuqhuskäna. Uka Pata Markaru sariri thakhi ina jani unxtayasakiwa awtuxa taqirusa q'ipinxapxitu. Ukaxa nayatakixa wali kusänwa liwrxata lup'iñatakixa. ¿Qawqha maräxpachasa uka yatiña utaru saratajata akarusti? sasa. Ukata maya wakhuña makina irsusisina jakhstha, ukata amuyastha jichhaxa taqisa uka jisk’a makinata kunsa jakhurikïxaraktansa ¿janiti? Niyawa kimsa tunka marawa pasxatayna. Pachaxa janiwa inaki mäkipirïkataynati. Jichhaxa nayana nayra yatichirijaxa yatiqirijakïxänwa, ukata uka amtasa juk’ampinaka musptha.


2

Utanxa amtaskakthwa


Utaruwa purxapxthwa. Nänkirixa wawanakajampiwa wali parlasisa maya utaru mistuwayxapxi. Ukata ikiñajaru qaritjama winkt'astha. Maya nayra sarnaqatajata amthapistha. Jisk’a yatiqirikayätha ukxata sumpacha amthapistha. Ukhamata taqpacha yatichirinakata amtastha, taqichaqana yatiqiri sarnaqatanakajata amtastha.


Markajata wasürukaspasa ukhama amtaskakthwa. Jisk’äkayätha ukjaxa kunjamänsa markajaxa uka amtastha. Maya nayra ch’irmthapiwaytha, ukata q’ala amtastha. Uraqixa ina jani uñjkata ninasa aqkaspa ukhamawa k’ajaskirïna. Lupixa q’alpuni qullunakxa nakhantaskasamachiri. Khukhatinxa mä jach’a apachitawa siqt’atäskäna. Ukanxa pä qulluki muspasa sapürusa uñjaskirïritha. Uka qullunakaxa satawa: mayaxa Säxama, mayaraki Chupikiña. Qhiphäxajänxa Machaqa apachitarakiwa siqt’atäskäna. Nayaxa uka apachita qullu kayunakata uñatataskirïtha. Kupïxajanxa Desaguadero qullunakarakiwa juk’ita uñäsisinkäna. Ch’iqäxajansti Pakaji qullunakarakiwa qhillaki uñstasinkarakïna. Aka apachitanaka ukhamaraki qullunaka taypinxa mä jach’a pampawa, waru waru allqa mantiyjama jananuqata, jani jiskaya uñäsiskäna. Uka taypinxa mä jach’a jawirawa Awllaqa sata jayata uñäsisinkäna. Awisaxa uka jawiraxa lirpjamawa, lumata uñtataxa, jayp’unakaxa llijusinkirïna. Awisaxa janirakiwa uñstanxirïkiti. Inti jalantaxa, Chupikiña qullu qhiphäxaxa, qinaya qinayana nina manqhjama wilakiwa qhananiwayirïna.


Nayaxa Titïri istansyankirïthwa. Jach’a Nukllu yatiña utaruwa jisk’äkasaxa sapüru jalt’askiriyätha. Janipuniwa urasjaruxa puripxirkthti, iskuylaruxa qhipt’apxakipunirïthwa. Ukana jisk’a liqi liqi qallunakjama, juk’a mirintasa atiru q’ipt’asita, cuaderno wayaqasa chhiqhanqhararu jaquntt’asita ukhamawa yatiña utaru chhukhusa mantasiwaykapxirïtha. Yatichirixa katjasina amparata jawq’araskamawa yatiñutaru mantayapxirïtu. Ukjaxa nänakatakixa taqi kunasa wali mayjakirïnwa, janiwa kusaki yatisiñjamirïkiti. Anataki anatt’aña munaskapxirïtha ukatsa ina laqjamakiwa:


—¡Kalank! ¡kalank! ¡kalank!— sasa, ratukjamakiwa anthapiwayxiri. Janiwa nänakaxa jank’asa chhukhthapipxirïkthti, qhipt’irinakaruxa jawq’ararakkiriwa. Nänakaxa janiwa qhipt’añxa munxapxirïkthti. Yatichirinakaxa warmisa chachasa jawq’añasa ayt’atkamakïriwa. Ina kunatsa tuqiskapxasamachakituwa, janiwa kamsatapsa amuyapxirïkthti, mayjpuni arusipxiri. Ukhamkämixa jichunuqtxapxthwa. Nänakaxa kursunxa taqitsa jisk’anakapxayäthwa, nayampi Luchumpixa yamasa jisk’akipxayäthwa, Yawinumpi Chuwañumpikiwa, nänakata mä juk’a, jilïrpachänxa. Qhiphatxa kusakiwa kusisita, jisk’anakkamaxa, anatt’asxapxirïtha.


Yatichiri mamaxa nänakaruxa kastillänu arutkamaki arxayiri, ukata nayrjaxa janiwa nänakaxa kuna satapsa amuyapxirïkthti. Jupaxa lawasa ayt’atawa liwruru uñxatata wali uxuyiri. Nänakaxa: naya, Luchu, Chuwañu, Yawinu ukjaniwa juntuki yatiqiri sarapxirïtha. Ukatsa waljanïnwa yuqallanakasa imillanakasa. Uka kursuru chikataxa Qhunqhuta jutiri, chikataraki Titïrita. Kursuxa sinti ch’uñupunïriwa, nänakaxa rikriyuki suyt’askapxirïtha. Yaqhipha yuqallanakaxa wali axsaririnakänwa, jani yatichiriru kamsaña yatisaxa, kursu thayäpanxa, pachparuwa chhuxxasxapxiri.


Janiwa aymarata arsuyapxirïkituti, arsuriruxa jawq’iriwa, katjasaxa qalasa alturu itt’ata ch’ulla kayuta sayayiri. Yaqhiparuxa p’iqita kayuni pirqaru saykatayiri, imillanakarusa alturu qala itt’ata mä k’uchuru sayayiri. Nänakaxa janiwa kuna liyt’añsa yatiqapxkayäthti, inakiwa mayninakaru arkasa uxuskapxirïtha. Uka mä yuqallawa wali uñisisiri utjiri, ukaxa mama yatichirina wali munatänwa. Nänakaruxa uka yuqallaxa wali jisk’achiri. Tatapaxa liwrunaka janira iskuylasa qalltkipana alt’anirapitayna. Tatapaxa, nayrt’ayañataki, utana juparuxa wali yatichxatayna, ukata tätapuni kursuna liyintxiri:


Il cuniju, il cuniju, la iscuyla la iscuyla,… il ratun cumi quisu, il ratun cumi quisu, …— sasakiwa wali yatirjama, nänaka uñkatt'asa uñkatt'asa jach'ata arnaqasiskiri. Qhiphata tatapxa uñt’xapxtha, mä nasa luquti axsarañjama jach’a tansa lunqhu jaqikïtaynawa. Ukata uka jaqixa mä phistana tiyujaru, jaltanisna, inapunikiwa maya nayra patata phusampi ch’akusina wila waraqawayxiri. Uka jaqixa phistanaka jaqinakaruxa nuwarxakipuniriwa. Janiwa maynisa saykatirïkiti, taqisa chhukhtxiriwa. Qhiphata yatxapxtha, "uka jaqixa pulitikuwa" sirixa. Uka kunätapsa, ukjaxa, janiwa nänakaxa yatipxirïkthti.


Janiwa taqisa mä kasta liwrunikïkänti, mä kimsa kasta liwrunakawa kursunxa utjiri. Ukatsa inakipuniwa uxusipxkirïtha. Janipuniwa kuna satapsa uka qillqatanakata yatipxirïkthti. Yatichiri siñuritaxa sarawayxiriwa. Awisaxa kursu punkuna, lupina qunt’ata, p’itaki p’itt’asiskiri. Niyata niyata anatiri ist’asjama mantanisa jawq’araskiri.


Kursunxa imillanakawa nayraqatana qunurt’atïri, ukxaruxa nänakawa qunurt’atapxirïtha. Nänakaxa taqitsa wali jisk’anakapxstxaya, ukata imillanaka qhipäxaru qunurt’ayiri. Ukatxa jach’pacha yuqallanaka, khuri qhipäxanxa jach’a yuqallanaka qunurt’atänxa, uka yuqallanakaxa wali laqa yatiqapxirinakänwa. Uka jach’a yuqallanakaxa mä qawqhakïnwa, mayaxa Ququ, mayaraki Kanka Puchu, ukjaxaruxa Siriq’i, ukatxa Qachu Katari, jupanakaxa Titïri yuqallakänwa. Qhunqhutxa Jach’a Mïla, Q’uchuwa, Sipriku,… Jupanakaxa niyasa achachïtaplaykuxa kusa yatiqapxatayna, janiwa jawq’ayasipxirïkiti.

{FOTO 1/3}

Nänakaxa ukjanakaxa anatañaki munaskapxirïtha, anatañarukiwa chuyma wayuskapxirïtha. Anqansa anatañarakiki, kursu manqhinsa anatañarakiki, nänakaruxa kunatsa ina laruñakiwa jutaskiri. Anatañatakixa janipuniwa ch’ama imt’apxirïkthti. Kampäna —Kalank! kalank! kalank!— sixa yasta taqisa laqapuniwa kursuta chhukhsuwäpxirïtha. Yamasa yuqallanakaxa mä ch’ipxtakiwa anqankapxirïtha, imillanakasa ukhamarakiwa qhiphata chhukhsusinkapxiri.


Imillanakaxa mä qawqhakïnwa. Titïrita sipansa Qhunqhuta imillanakaxa waljanpachänxa. Ukata ukhama, nänakaxa imillanaka qhipäxana qunurt’atawa, kuna juk’anaksa, yatiqaskapxirïtha. Yuqallanakaxa sutinkamakïnwa, jichhaxa yaqhipaki amtxthxa, akïrinakänwa: Ninällu, Jurnantu, Q’arali, Qhurukutu Nayra,…


Imillanaka jani amuyaskïpana, mama yatichirisa pisarunana qillqasiskïpana, jamasata, wali k’achata imillanaka k’ananakapa mayninkirimpi mayninkirimpi chinthapipxirïtha, ukata mayaki kampänaxa —¡Kalank! ¡kalank! ¡kalank!— siri, nänakaxa maya phij! liju q’ala chhukhsuwayxapxirïtha. Ukkañkamaxa kursunxa imillanakaxa, k’ana chinurataxa, jupanakpurawa p’iqi jawq’arasipxatayna. Ukhama uñjirinakaxa awisxapxitu.


—¡Aystä, jawq’arapxätamwa! Yatichiri siñuritaxa wali kuliratawa— sasawa mayninakaxa awist’apxiri, llakt’asipxarakirïthwa. Wali anatt’asiskapxirïtha, yasta kampänaxa "¡Kalan! ¡kalank! ¡kalank!" sisxarakikiriwa, nänakaxa siqt’asiri laqawa chhukhuwayxapxirïtha. Kursunxa siñuritaxa, ukhama luratanakajathxa, lawampi ampara qhuthañata jawq’ariri. Ukhamä, mutusisipxkthaya kamachapxarakixa. Mayni yuqallanakaxa wali nänakaru jawq’arañapxa thaqhapxiri. Wali nänakaru larxasipxiri, uñisipxiri, anatañanaka aparapxiri, nuwapxiri umkhamïriwa… Alkantiwa nänakata arxatasisa uka achachi yuqallanakxa, yaqhipa urasaxa, chikutimpi jawq’asa chhukhuyaskiri.




3

Kursuru llawintatanaka


Qhipha maraxa yaqha yatichiriwa nänaka kursutakixa purinxiri. Uka yaqha yatichirixa Montevilla satänwa. Jani aymara parliri waynpacha q’aränwa. Ukaxa ukhamarakiki jawq’jiri. Wali suma qillqata, k’achachata karpita uñxataña muniri. Ukxa niyasa nänakaxa luraskapxirïthwa, jiwa jamuqataninakaki karpitxa lurapxirïthxa, ästa ukasa chhaqhxarakiriwa. Mätuqitxa kastillänu arusiñampi liyiñampi janipuni yatiqapxirïkthti. Ukatxa multiplikañampi jaljañampiwa nänakatakixa wali ch’amapunïri. Ukatxa taqi kunasa janiwa ancha ch’amirïkiti.


Mayanxa yatichirixa pisarunaruwa tisasa irt’atkama chhukhkatayapxiri. Pisarunaruxa achachi yuqallanaka nayraqata chhukhkatayiri. Ukanxa mä Qhunqhu jach’a yuqallampi kimsa Titïri yuqallanakampi pisarunana jakhthapiri chhukhkatayiri. Kimsa jach’a yuqallanakaxa kastilla aru mä juk’a yatipxatayna, ukata wali amuyasitanakänwa. Pisarunanxa laqawa jakhthapisa qunuñanakaparu chhukhkatawayxiri. Ukana maynikiwa jakhuña uñkatata chümjaskiri. Yatichirixa thithisamacharakiwa larusamacharakiwa.


¡Laqay jakhthapimxa, achachirakïtasa! ¿Kunja sunsurakïtasti?— sasawa ancha tuqiskiri. Uka waynuchuxa wayitata pantalunani, qunqurisa ch’awstata, jach’a wiskhuni, janq’u lluch’usa iqt’asita, qarwata p’itata jach’a chumpani ukhamawa pisaruna uñkatata, Tatitusa akata qhispiyakitaspa jiskaspasa, ukhama sunsjaskiri. Yatichirixa jani jakhthapiña yatïpanxa anchpuni tuqji. Ukata yatichirixa wali yanapt’irjamawa yani, ukhamarusa uka yatichirixa janiwa aymara aru parlaña yatkarakiti, janiwa kunjamatsa yanapaña yatkiti. Ampara luk’ananakampiwa amuyt’ayaña yant’i, ukhamata wallkhasa uka Qhunqhu waynuchuxa mayaki jisxiri:


¡Paqallqu tunka!— sasawa chiqt’xiri. Ukata maya yatichirixa, aymarata arsüpana, wali jach’ata larusiwayxiri, jupampi chikaxa yuqallanakaxa yatichirjamaraki larurapxi. Aymara arsutapawa laruñänxa, ukhamaraki jani kastillanu arsutapawa waynuchunxa juchapänxa. Ukatxa uka jach’a yuqallaxa “Paqallqu Tunka” sata sutinïxänwa, Niya mä simanawa ukhama sutini jutaski, mayana aymarata arsxarakikiwa ukata juparu yatichirixa mä aruwi laqaru ittayiri, ukaru mä kayusa aytt’ata ukhama sayayiri. Lunisaxa janiwa uka waynuchuxa iskuylaru jutxirïkiti, ukjata janiwa mayampsa uñjxapxirïkiti.


Qhipha simanaxa multiplikañanaka qillqt’arapipxitu, achachi yuqallanakaxa laqawa tukuyapxiri, ukxaru arktiri yuqallanakasa ukhamarakiki tukuyxapxiri. Nänakakiwa, pusi jisk’anakakiwa, pisarunaru saykatata ukana chümjasipxkirïtha. Ukata yatichirixa, jani kamachtàña yatisa, jisxiri.


—Nayraqata tukuyirinakaxa utanakaparuwa sarxani— siriwa. Niya jayp’üxiwa, ukata kampänaxa:


—¡Kalank! ¡kalank! ¡kalank!— sasa. Tukuyurinakaxa chhukhst’awayxiriwa, nänakaxa pisarunaru saykatatawa ukana, ipikunakjama, jakhuña qillqanakacha jalaqtxani sasjama, uñch’ukjasipxkirïtha. Janiwa jakhuña qillqanakasa unxtirïkiti, ukhamawa ukana pisaruna uñkatata t’ukuraskapxirïtha. Ukata yatichirixa jisxiri:


—Tukuyxapxäta ukata mistxapxäta, anchhitawa kutt’anï— sasawa punku kantärumpi q’apintawayasa yatichirixa sarawayxiri. Uka jayp’uxa anqana taqisa siqiki: Salve, Salve, ¡oh! tierra feraz bendecida… sasa kawkipuni kanttasaxa, Bolivia bandera mastilata wayuqasa, taqpacha yatiqiri masinaka ananukuwayxiriwa, taqisa phutumiwa, jamach’i tamanaka chhukhtayatjama, sarawayxapxiri. Ukjaxa nänakaxa pisarunaru saykatataxa ukxa suma amuyaskapxthwa.


Intixa juk’ata juk’ata wila q’illuki qhankämiru chharpht’awayxiriwa. Janipuniwa kunsa jakhuña mirayañsa tukuyapxkthti. Kursu manqhaxa ch’amakäxänwa. Wali llakitawa: nayasa Luchusa Yawinusa Chuwañusa ukhama, mä juk’a mirinta puchu manq’t’asipxtha. Misanaka mächaqaru jiththapt’ayasa uka pataru jisk’a sakillu jararatanaka, ikxañataki, jant’akt’asipxtha. Uka iskuylaxa axsañjama mä nayra pacha ancha jach’a utänwa. Uka ch’amaka tuta thayana ikirañampïskapxayäthwa, ukhamaruwa tatajana arupa mayninakampi parlasiri ist’apxtha, ukata kursu punku yatichirimpi llawirayanxiri, pusinpachana tatanakajawa uka arumaxa jutapxatayna. Tatajaxa qhurünwa, wali yatichiriru tuqinuqiri, ukhamaraki mayninakasa, janiwa walºikiti sasa, arsunipxiri. Yatichirixa amukïriwa.


Ukata yatxapxirïtha. Yatichirixa nänaka llawintawäsaxa utapa sarxatayna, utapaxa mä juk’a jayankiwa. Manq’a phayasitayna, uka mayni yatichirinakampi anatkasawa nänakata armt’asxatayna. Ukkañkamaxa tatajaxa, jayp’ukama yuqalla jani purxipana, naya thaqhiriwa jutatayna, nayraqata tata Mariyanu ukana utaparuwa jiskht’asiri saratayna, ukana yuqallaxa janirakiki puritäkataynati ukata pharulani ukhama saraqaniwäpxatayna, mayninakana tatapampi jikisipxatayna, jupanaknxa janirarkiki wawanakapaxa puripxkïpanxa:


—Yatichiriru jiskht’aniñäni— sasa yatichirina uka sarapxatayna, ukjakiwa yatichirixa, taqina muspkaña, llawintata amtasiskatayna.


—¡Ay! ¡Kursururakisa llawintaskayäthxa!— sasakiwa llawisa apt’ata thuqhsuniwätayna.



4

Kursuta kutiqirinaka


Janiwa kunjamata kursuta pasatajsa suma amtaskthti. Niyakipuniwa kimsïri kursunkxatätha. Janiwa tatajaxa liyiñsa qillqañsa kastillänuta yatkataynati, parlañxa niyasa kusa yatitayna. Jupaxa janiwa kunjamatsa utana yanapt’aña yatirïkituti, janiwa jilanïkayäthti, sullkanikiyäthwa. Yamasa mamajaxa janiwa mä sapa kastillänu aru arsuñsa yatkänati.


Tatanakatakixa wawapa suma iksamina kust’ayixa, jupanakaxa wali kusa yäqatïriwa. Nänaka pusi jisk’a yuqallanxa janiwa kuna yatiqatasa utjapxkitänti. Iskuylansa utansa nänakaruxa wali tuqipxiri. Ukjanakaxa, iksaminirixa yaqha nuklluta jutapxiri. Tukuya iksaminäxi ukjaxa, mayata mayata, iksamina taripiriru saykatañänwa, ukana iksaminirina jiskht’anakapaxa jaysañänxa. Uka kursunxa tatanakasa mamanakasajaqinakasa phuqhawa qunurt’ata uñjaskapxi ukhamaraki isch’ukiskapxiri. Tiyunakajaxa wawanakaptsa uka paqallqu apsurinakatxa wali alawasipxiri. Uka achachpacha yuqallanakaxa kust’ayasipxkiriwa. Yaqhipaxa kusa jaqinakänwa, jupanakawa mä juk’anaksa nänakaru amuyt’ayiri, ukjata wallkhasa yatiqawayxapxirïtha.


Qhipha maraxa nänakaruxa, muna jani muna, pusïri kursuwa wakt’apxitäna. Pusïri kursunxa mä awilakiwa tuqirasa tuqirasa lawampi yatichaskiri. Uka uñjasaxa wali jayata chhijupxirïtha: “jichha maraxa jupampicha wakt’kistani”, sapxirïthwa.


Nänakaxa wali sumata yatichiri thaqhapxirïtha. Ukhamata pusïri kursunkiri yuqallanaka jiskhxatapxirïtha, ukhamaraki kunjamsa yatichi ukxa yatxatanipxirïtha. Ukanxa yatichirixa tata Directorana warmipänwa, sinti qhurupunïnwa, wali yuqallanakaru imillanakaru tuqiraskiri. Kursu punkupana lupiru qunst’anita p’itäki p’itasiskiri, ukhamakpuni uñjaskapxirïtha. Chuymanpacha, jisk’a tañjama mayja qhusi nayrani chutakïnwa. Anchpuni tiritiskiri, tuqkamikipuniwa yatiqiri wawanaksa, achachi awila imillanaksa tutuknaqayaskiri. Uka kursu yuqallanakaxa, jiskhxatataxa chiqa qhurupuniskiwa sasawa awist’apxiri.


Uka maraxa pusïri kursunkxapxthwa, nänakkamaxa jikist’asina wali parlt’asipxirïtha.


—Jilaku, ¿jichha maraxa kamachkakiñäni?— sasawa Yawinuxa siri, yasta awilaxa kursuru purintaniriwa, nayrïri phaxsixa wali sumakjamakiwa yatichkiri, ukjata yasta q’ala kust’ayxiri, runkkämikiwa yatichxiri, jawq’kämiki yatiqayañawa yatichañapätayna.


—¿Jichhaxa kamachañänisa? Janjamakipuniwa walt’kañäniti.

—Kimsïri kursunkaskakisäna. Ukanxa Churkiwa yatichiripaxa, jichhakiwa puritayna, jupaxa wali suma jaqiwa, siwa.


—¿Ukaruki saraqxsna ukasti?— sasawa nayaxa amtayirïthxa.

—Chiqa, ukaruki saraqxañäni.

—Janiwa pusïri kursuna yatiqirjamäpxkthti, sañäniya— sasawa pusinpacha parlt’asipxirïtha, ukata maynïrixa janiwa munkiti.


—Janikucha, masinakasawa larxasistaspa.

—¡T’ax! jupanakaxa achachinakächixaya. ¿Jiwasjma jisk’anakati?— sasawa amukt’ayapxirïtha, yasta uka chika uruxa amtawayxapxthwa, jayp’uxa amtata phuqhxañxa.


Jayp’u anthapixa, yasta kimsïri kursuna siqiparuwa mant’xapxirïtha. Paypacha kursu yuqallanakana muspkata, kimsïri kursuru mantawayxapxakthwa. Nänakaru "jutxapxma" siri yuqallanakasa utjarakirïnwa, ukanakana jak’aparu qunkatt’apxirïtha.


Ukhamaruwa kimsiri kursu yatichirixa mantaniri, laqawa mayni yuqallanakaxa awiskatiri, laqawa nänaka uñjasa jiskht’i jutiri:


¿Qué ha pasado?— sasa, nänakaxa laqawa amtanakaja arsupxirïtha.

Nu, quirimus istar in cuartu cursu profsur— sapxirïthwa. Ukata maynixa yapxatt’iri:

Nu sabimus nara, no simpre, muchu nus castija profsur —sasaya arst’asipxthxa, ukata yatichirixa:


¡Esperen aquí, chicos no van a jugar!— sasa Churki yatichirixa mistuwayiri, ukata mä juk’ampjaru kutintanxiri.

¡Vengan vamos a la dirección!— sänwa, ukata nänakaxa yatichiriru arksuwayapxirïtha, altusaru nänakxa irpkatawäpxitu. Ukana jilïri yatichirixa wali yänakani jach’a utana qunuskätayna, janiwa nänakaxa ukaruxa mantapxirikayäthti. Wali axsarañjamänawa, ukana jilïri tata yatichirixa, Víctor Pérez satänwa. Nänaka mayata mayata uñart’iri, jupaxa tatajaruxa suma uñt’änxa, ukata naya wawapätapsa yatirakitaynawa.


¿Por qué se fueron al tercer curso?— sasa, wali axsarañjama nänakaru jiskht’iri, ukata nänakaxa jiwaña sapxirïtha:


Nu quirimus istar in cuartu cursu profsur— sasa wasitata, kamisasa yatichiriru sapxktha, jälla ukhama sapxirïtha. Ukata amuyt’asa sapxirïtu:


Entonces mañana van a venir con sus padres ¿Entendido?— sasawa wali uñkatrasa sapxitu. Nänakaxa ukjaxa, chuyma manqhanxa, kusistatapxirïthwa, ukata laqa sapxtha.


—¡Ya profsur!! ¡Ya profsur!!— sasawa wali kusisita mistuniwayxapxirïtha.


Mistunisa uksaxa, wali nänakkama, “akhama sätawa, ukhama sätawa, janipuniwa sätawa”, sasawa tatanakaja iyawa sayañataki yaticht’asipxirïtha. Yasta nayaxa utanxa tatajaruxa —"Kimsïri kursuruwa saraqxakipuniwa"— sasaxa jachampi jachampi yasta tatajaru iyawa sayxirïthwa. Qhiphärmanthixa tatajxa iskuylaru irpxarunthwa. Nayninakaxa ukhamaraki iyawsayasa irpxarunipxatayna. Tatanakaxa pusinpachawa iskuylaru purintaniri, yasta jupanakaxa yatichirina jilïripampi parlañataki parlt’asipxarakpachaya. Taqpachani jach’a yatichirina ukaru makatawäpxiriwa, kimsïri kursu yatichirisa makatawayarakiriwa. Nänakaxa ch’ujukiwa kursuna suyart’apxirïtha, ukjapuniwa anatañsa amrt’asipxatätha. Mä juk’ampjaruxa yatichirixa kursuru mantanikiwa.


¡Esos cuatro chicos se van a quedar con nosotros!— sänwa.

¡Bravo!!!— sasawa yuqallanaka kursuna wali uxutatiri, nänakaxa walpuni kusist’apxirïthxa, alturu alturupuniwa tísktapxirïtha, janiwa kunärsasa ukhama kusisipxirïkthti.


Yasta nänakaxa chiqpachapuniwa kimsïri kursunkxapxayäthwa, ukhamata yaqha yuqallanakampiwa uñt’asxapxayätha. Ukatsa nänakaxa kastillänu parlañampi liyiñampxa janipuniwa suma yatiqapxirïkthti, ukatsa Churki yatichirina qillqatapaxa wali jiwakipunïnwa. Jupaxa ukhama qillqañanakaja munarakiri, ukata janiwa nänakaxa ukhampacha qillqapxirïkthti. Yasta juk’ata juk’ata jawq’xapxarakikituwa, rijlaxa nayana p’iqijaruwa q’ala akch’a akch’a tukusiwayxiri, kamacharakïxa jacht’askarakkirïthwa. Yatichirixa ampara luk’anaru mä jach’a anillunïriwa, ukampiwa, jani multiplikaña yatipanxa, p’iqita liq’intasa qulqsuyiri, pusinpacharuwa ukhama liq’iriri. Yasta janipuniwa juk’ampi utjañjamäkxänti. Wali lup’ipxirïtha.


Directoraya ukhama lurma jischi ampï— sapxirïthwa.

—Akanakaruxa kust’ayapunïtawa, jispachaya— sasawa maynixa sarakïna.

—Jiwasarukixaya ukhama jawq’chistuxa, jani mayninakaruxa ukhama lurkitixa— sarakiwa maynixa.


—Warmipana kursutapata saraqanïpanaya ukhama jawq’aypachistuxa— sasawa amuyt’apxirïtha.


Jawq’jataxa nayaxa janiwa iskuylaru sarxirïkthti, jani ukaxa qulluruwa sarxtha, “iskuylaruwa saraskthxa” sasa sarxirïtha. Uka jach’a qulluta iskuylana luratanakxa uñch’ukiskirïtha, anst’araki, anant’araki, jayp’uxa anamucht’araki ukxa suma uñch’ukiskirïtha. Qhiphata nayxa katjxapxiriwa. Jani yäni t’aqhiña jawq’apxiri. Jani multiplikaña yatisaxa, lastusita t’ijunukxapxirïtha. Mänxa Armuysu, Andres Qarqa, Chuwañu, naya ukhamawa Juwantiluna anaqa utapana kasinu anatt’asipxkirïtha, ukxa alkantixa katurasa mayampi jawq’japxitu.


Janiwa nänakakipxkatäthti, ukhama k’ithasirinakaxa yaqha kursuta utjarakitaynawa. Mä jach’a achachi waynawa utjäna, Q’uchuwa sata, ukhamarakiwa Qhunqhu qullunakaru k’ithasxatayna, "uka katjanï" sasawa yatichirixa arknaqasa jupakiwa niya waynampi nuwjayasinxatayna.


Qhipha maraxa muna jani muna pusïri kursuru purxapxapinthwa. Ukärskamaxa Nurmalata mistuta yatichirinakaxa, nänaka iskuylanxa, janiwa mayasa utjkänti. Uka marawa mä nurmalista yatichirixa pusïri kursutaki purinxiri, ukatsa Tata Víctor Pérezana warmipaxa janiwa uka pusiri kursumpi irnaqxkänti. Uka machaqa yatichirixa janiwa nänakaru jawq’irïkiti, wali sumata yatichiri, ukata nänakaxa kukhamatxa wali kusa yatiqapxirïtha, ukatsa jupaxa aymara parlirïnwa, khaysa Pakajituqi jaqiwa sapxiriwa, ukhamta juk’ata juk’ata yatiqxapxayäthwa. Ukjata walpacha sartawayxapxayätha. …

{FOTO 1/4}


5

Marchawäsaxa walsasiri uñtasipxirïtha


Ukapachanakaxa “Día del Indio”, “Día de la Patria” ukanakawa walipuni uruyañïrixa. Ukatakixa jayäkipana marchañasa thuqhuñasa wakiyasiña. Jach’a Tayka Iskuylaruwa taqpacha iskuylanakaxa purintanipxiri. Uka pachaxa, iskuylanakaxa niya pätunka phisqhanïnwa, yamasa nayraxa, Qurpatpachakäna ukjaxa, niya pusitunkawa jutapxirïtayna. Jichhaxa janiwa ukhamäkxiti.


Jach’a Tayka Iskuylaru jaqixa ina ch’iyarakiwa chhichhintatjamäskiri. Jaqinakaxa uka jaya istansyanakata asnunakaru ikiñanakasa, kuna yänanakasa khumt’asitawa purintanipxiri. Uka jach’a iskuylanxa janiwa mächaqasa sarnaqa;ataki utjxirïkiti, wali phuqhapuniriwa. Qhathuxa ukhama wali jach’ïriwa, jaqixa chhaqhañjama phuqharakïriwa. Uka uyu qhiphäxanakaru ratukiwa qhirinaka lluch’irataxa uñstarxiri, junt’u umanaka phayirixa waljapunïriwa. Uka khurjanakana asnu chinurataxa walt’atapunïriwa.


Ukata jach’a desfile sataxa qallantxiriwa. Sapa iskuylasa estandartenkamakïriwa. Mä iskuyla wawanakana isinakapaxa mä khuskhakïnwa, ukata taqpacha iskuylanakaxa janiwa mä khuskhakïkänti, iskuylatjama mayja mayjanakänawa. Yaqhipaxa ch’uxña, chupika, ch’iyara larama, janq’u wayitata luratkamakiriwa, yaqhipa iskuylanakaxa lluch’unkamaki, jilpachaxa lluch’unkamakiriwa, yaqhiphanakasti palla palla kachuchunjama. Yuqallanakasa imillanakasa wali suma isthapt’atïriwa, sapa iskuylasa mä phichhuki. Ukxa mä sikuri phusiri tamawa irpänxa. Wawanakxaruxa jilaqatanakani, mama t’allanakani, ukaru iskuyla wawanakana taykanakapasa awkinakapasa arkt’ata ukhamïriwa.


Marchirinakaxa wali uxusisapuniwa sarapxiri. "¡Viva la escuela seccional de Parina Arriba!!" "¡Viva!!" , "¡Achuma!!, ¡Sullka Titi!!, ¡Kanasa!!, ¡Jila Titi!!, ¡Kuypa!!, ¡Uyuta!! ¡Yawriri!!, ¡Qalla!!, ¡Viva!!, ¡Viva!!" jalla ukhama arnaqt’asisa, wali wawanakaxa qhuypiskamakiwa sarantapxiri, ukhamarakiwa yatichirinakapa chhuru chhurumpkama mä khuskhaki marchayapxiri.


Uka thakhinakatxa jach’a Taypi Iskuylaruwa purintanipxiri. Sapa iskuylasa kawkharu puriñapasa uñt’atätaynawa. Uruyañatakixa uka jayp’uxa jach’a amta wakicht’ata qalltapxiri. Sumiru asaqasiskamawa Himno Nacional taqisa q’uchupxiri. Uka yaqha iskuyla wawanakasa nänakjamaraki wali uxusa q’uchuskapxiri. Ukata aski nayraxa janiwa uka q’uchu kamsatätapsa yatipxirïkthti, ina ukhamaki risjama q’uchuskapxirïtha. Uka maranakaxa helado aru sapaki sumxa yatiqapxirïtha. Nänakaxa ukjaxa asukarani uma chhullunkhata “helado!!” sasa aljiri uñjapxirïthxa. Q’uchupxiri ukjaxa, uka aruchïya sapxirïthwa. Wali qhiphata ukxata amuyayxapxitu.


Ukatxa tata Jach’a yatichirinaka Irpiriwa wali arst’iri, jaqinakaxa wali ukhama parlt’iri ist’asaxa ampara p’aqarasipxiri. Ukatxa risitañanakawa utjiri, ukhamata taqinina uñtasipxañapatakiwa mayata mayata thuqhuri wawanakaxa teatroru mantapxiri. Thuqhurinakasa, laruyirinakasa mayja mayja kunaymanapunïriwa, yaqhipaxa jiwanakaki, yaqhipaxa q’aymakjamasa utjarakiriwa. Jaqinakaxa jani unxtasapuniwa wali arumkama uñtasipxiri. Qhiphüruxa alwata kanchana walipuniwa iskuyla wawanakaxa janq’u isinkamaki, siqiki chhukht’askapxiri, chhururiñampkamaki amparsa, kaysa yatichirixa aytayaskiri, ukhamaraki winkurayaskiri sayarayaskiri. Sapa iskuylawa ukaruxa uñacht’ayiri. Ukata mä jach’a desfilempiwa uka uruyañxa tukuyxapxiri.


—Aka phaxsina pusi uruwa Machaqa markana jikisxapxañäni, taqiniwa jutapxäta— sasawa Jach’a Yatichirinaka Irpirixa taqirusa sawayiri, ukata ananukuwayxapxiri.


Mä qhiparmijaxa Machaqa markaru purapatuquta pä nuklluwa purintaniri, khuysatxa Qurpa Nuklluwa puriniri, aksatxa Sullka Titi – Qhunqhu Nuklluwa purintanirakiri. Ukhamarakikiwa ukana ina khuskhjamaki marchantasipxkirïtha, ukanxa “Jach’a Markasana urupawa” uruyapxirïna.


Jayp’uruxa murinu tamanakasa kullawa tamasa walsasiriwa jach’a ijlisya qhiphäxa qutaru sarawaxapxiri, uka quta jak’ana mä jisk’a quntuwa utji, ukana thuqhurt’aniwayasawa qutaru mantapxiri. Walsasiri uñtasiri jaqinakaxa wali phuqhapunïriwa. Ukana murinunakaxa kawkipuni thuqht’asisa quta walsanakapata makatasipxkiri. …


Amtarakthwa, ukata mä qawqha maratjamakiwa, umaruwa murinunakxa wampu apnaqirinakaxa allintxatayna siri. Uka maraxa niya taqpacha walsanakawa ukhama thuqhurinaka umaru allintxiri, sasa parliri juk’anaka amttha. Nayraxa Iru Wit’u Uru jaqinakawa walsanakxa luranirïtayna, sapa marasa jupanakakipuniwa walsata thuqhurinaka q’ipkatirïtayna. Mä maraxa jilpacha qullqi walsa lurawpata mayipxïpanxa, janiwa urunakaru walsiruta irpankxapxataynati. Waqita yaqha walsirunaka irpanisawa q’ala murinu tama umaru k’amphintapxatayna, siriki amtirïtha.


Uka phistaru kuttkasa. Ukanxa, Salwaku wawana phistapïriwa. Ukatsa Salwaku wawanakaxa kimsänwa. Sapa alphirisawa mä salwaku wawanïtayna. Uka wanakaxa wali kusa qunt’ayata, t’ikhata, misturampisa jach’ikipata ukhama wali q’aya ichuskapxiri.

Jilaqata sarxatirinakaxa, jilaqatampi chika, mä jach’a utänqani utaruwa markana puripxirïtayna, ukaruwa kumuna jaqinaka katuqapxiri. Uka jilïrinakawa ukana jaqinakaru iskuyla wawanakaru junt’u uma t’ant’ampi luqtaskiri, ukhamaraki taqi jaqinakarusa. Ukana wawanakxa alkantinakapampi uñjayaskiri. Salwaku wawanakaru tumpañatakixa, marana jilaqata sarxatirinakaxa marani jilaqatanakampi chika, arkunaka sayayanipxiri. Arkuxa pä jach’a lawa purapa thakhi thiyaru sayt’ayata, ukaru yaqha lawampi chakjata, ukaru awayunaka ch’ukthapisa wali qullqi yänakampi k’achachatawa.


Sapa istansyata jilaqatanakaxa Salwaku wawanakaru tumpañataki, jach’a Ijlisyata niya Qillaya ijlisykama, arkunaka sayarayapxiri. Qillaya ijlisyaxa araxankiwa, niya jaypachakiwa, arkunakaxa niya ukakamawa puriri. Arkunakaxa pä timunaru wiskampi jani ukaxa riyatampi jaypachata chinthapisa ukaru awayunakampi uskuta, ukata ukaru walja qullqi yänakani, suma k’achacht’atawa.


Marka wisinunakasa, Chuqi Apu markata puririnakasa, murinu thuqhuña tamanakasa, llamiru tamasa, pä alphirisasa Salwaku wawanaka ichtaniri Qillaya ijlisya amsta sarapxiri. Wali q’uchusisawa, wantasa wali tukasisa Salwaku wawanaka k’achata jutasa, arkunaka taypinama jutasa puriyanxapxiri. Uka arku wakiyata taypinkama warminakaxa ichunipxiri. Sapa arku wakichiri jilaqata mama t’allawa, arkupa paskipana, Salwaku wawanakaruxa jamp’att’apxi q’ayacht’apxi ukhamaraki ichurinakarusa ampara luqtasa aruntt’apxiri. Pä alphirisa taykaxa Salwaku wawankamaki, pä murinu tama mayura mamanakasa ukhamaraki, kullawa tamana mayura mamasa. Qhiphata yatxapxtha: “pä murinu tamaxa, murinukipunïriwa, kullawäki ukakiwa awisaxa llamirüxiri” siwa.


—Maymara machaqa sapatitu uskuwayktana ukaxa mirq’itachixaya— sasawa marka chulanakaxa parlasipxiri.

{FOTO 1/5}

—Salwaku wawanakaxa sarnaqiriwa jischixaya, mä uruxa iwijawa ancha sarnaqatayna, ukata iwija kayu p’akiratayna, janq’u iwijaruwa ch’iyara iwija kayumpi aykatayna, ukata uka maya ch’iyara iwijaxa janq’u kayuni ukhamarakiwa jalnaqt’aski— sasakiwa arusipxiri. Ukjaxa nänakaxa, wawäsaxa, chiqächiya sapxirïthwa.


Nänakatakixa murinuxa wali kuspuni thuqht’iri, jichhasa ukhama amuyaskapxtha, wali musparatapuniwa uñtt’asipxirïtha. Kullawa tamasa ukhamaraki, wali jiwita warminakaniki, jach’a chhaxchhani sumirupasa yäparu asxatt’ata, qapuni… ancha jiwakipuniwa kirkirt’askiri.

Uka markanxa waljapuniwa yänakaxa aljañataki utjiri. Taqi kunawa maya maya aljañataki qhathuna apnuqatäskiri. Wawanakatakixa kuna jisk’a yänakasa wali jiwanakakïriwa. “Jisk’a qalanakasa qullqïspa” sasa nänaka wawanakaxa lakasa pharata muspart’askapxirïtha. Tatajaxa kawkina ukjaxa umaskpacha, umataxa janiwa nayata amtasxirïkiti. T’aqhiwa jani manq’ata uka phistana sarnaqaskayätha, ukata Celestina tiyajaxa jikxatasa phisqha pataka churi q’illu qullqi waxt’awayiri, wali kusisirïtha, ukampi mä chhitha t’ant’a alaqt’asisa manq’asirïtha. Wawäsaxa t’ant’asa, larankhasa, puqutasa suninxa wali munapunïriwa.